Roulatie toneel tegen Pesten
Download hier dit artikel in PDF
Veel van ons Centrale Aarderaadsleden,
zijn in het verleden gepest. Zelf ben ik in mijn gezicht gespuwd, ik
weet zelfs de naam nog van die jongen. Het Huh? Wauw!
Wereldburgerschapsproject, poogt op een positieve manier bij te
dragen aan het vergroten van wederzijds respect door bevordering van
wederzijds begrip. Door overeenkomsten te benadrukken en verschillen
niet als een probleem te zien. Pesten wordt wel als een probleem
gezien. Een probleem, waarbij de huidige aanpak van anti-pest
trainingen, niet het volledige probleem kunnen aanpakken. Pesten
vindt namelijk altijd plaats in een context. En die sociale context
is key. Wie écht in een
schoolomgeving tegen pesten wil opstaan, moet structureel ingrijpen
om een massale collectieve anti-pest reactie te trainen
onder de anders stille getuigen, waar de beloning wordt gezocht.
Huidige anti-pest
trainingen zijn niet gericht op het veranderen van de context. Eerder
op het weerbaarder maken van (mogelijke) slachtoffers en om
met 'pestkoppen' aan tafel te gaan zitten om erover te praten. Echte
empathie wordt verwacht te ontstaan op basis van enkel taal alleen.
Wat nu, als we toneel zouden inzetten, zonder dat het voor publiek
wordt gespeeld, als manier om een pest situatie te oefenen tijdens
een rollenspel, waarbij alle deelnemers in zeer korte tijd, alle
rollen eenmaal spelen? Om zo alle kanten / perspectieven mee te maken
en dus gevoelsmatig te ervaren hoe het is om de pestkop te zijn (dat
kan een gevoel van macht geven), hoe het is om gepest te worden (dan
merkt iedereen dus even hoe naar dat is) en hoe het voelt om dan
getuige te zijn (die in eerste instantie niets mag zeggen). Binnen
één minuut kunnen 4 deelnemers dit spelen, met dan een pestkop, een
meelacher, een stille getuige en de gepeste. Daarna is er ruimte voor
gesprek. Wat zijn de ervaringen? Hoe voelde het om niets te zeggen,
voelde je je toch bij de situatie betrokken? Dan heb je er toch ook
een rol in gespeeld. En geen heldenrol. Dat geeft niet, want wat er
gebeurt is dat je vaak enorm schrikt en automatisch verlamd. En als
er twee of meer mensen samen verlamd zijn, dan is het heel moeilijk
om dat als individu te doorbreken.
Als een scène daadwerkelijk tot een
negatieve emotionele reactie leidt, zoals verdriet, dan wordt die
persoon in plaats van uit de groep gehaald en apart 'behandeld'
buiten het proces om waar ze juist zo van onder de indruk is geraakt
en wat ondertussen vrolijk doorgaat. Nee, het idee is om een sessie
dan meteen stil te leggen en aandacht te besteden aan het verhaal
achter de emoties van degene die nu weer in tranen is uitgebarsten.
Ja, zakdoekjes klaar, laat alle kinderen maar eens in hun leven in de
buurt komen van hoe het is om te ervaren om gepest te worden. Waarbij
de hele omgeving je dan voor je gevoel, ook nog eens laat zitten.
Juist DAT zouden we kunnen veranderen. Door in deel 2 een
vervolgoefening te doen, waarbij een gezamenlijke anti-pest reactie
wordt geoefend. Het zou leuk zijn, als hierbij dan meerdere
leerlingen betrokken zijn die op grote afstand van de opnieuw
gespeelde pest scène gaan staan en wachten om in actie te komen. Het
plan is namelijk, dat je óf als je zelf gepest wordt, 'of als
'innocent bystander', het matra "Stop, Hou OP!" blijft herhalen,
op luide toon. Waarbij er direct oogcontact kan worden gezocht tussen
de 'getuigen', die dan dus leren om samen in te grijpen. Als ze het
namelijk hard genoeg roepen, mogen de andere leerlingen die op
afstand stonden te wachten, alles uit hun handen laten vallen om aan
te komen rennen, om zich bij het Mantra stop, hou op aan te sluiten.
Net zolang totdat er een leraar aankomt, om het incident te sussen.
Na afloop vindt opnieuw het gesprek plaats. Hoe voelde het om
als slachtoffer, massaal te worden geholpen? Hoe voelde het als
getuige, om in plaats van stil te zijn, wél in te kunnen grijpen,
samen met andere getuigen? Hoe voelt het voor de pestkop en de
'meelacher' als de situatie ineens volkomen omdraait in hun nadeel en
ze in de problemen zitten en helemaal niet zo stoer meer zijn?
Deze oefening zou van tevoren
natuurlijk heel goed moeten worden ingeleid tijdens enkele weken van
voorlichting. In alle klassen, want iedereen op school zou er aan mee
moeten doen. ChatGPT hierover:
Stap 1: Docent zegt niet: "We
gaan stoppen met pesten."
Docent zegt: "In deze klas laten we
niemand alleen staan."
Dat is subtiel anders. Je maakt het positief en collectief.
Stap 2: Uitleg van het mechanisme (kort en eerlijk)
Geen zware theorie. Gewoon:
Pesten gebeurt vaak met publiek.
Zonder publiek is het minder leuk.
Wij zijn het publiek.
Dus wij bepalen wat cool is.
Geen moraliserende toon. Gewoon realiteit.
Mijn eigen stap 3: Docent geeft
voorlichting over hoe levensecht een toneelervaring alsnog emotioneel
kan zijn, omdat we zeer snel geneigd zijn om ons gevoel serieus te
nemen – en dat is terecht! Zeker als er een scène wordt gespeeld
die echt een beetje naar aanvoelt. En iemand die iemand begint uit te
lachen omdat diegene huilt terwijl het maar spel is, krijgt meteen te
horen dat hij daarmee zomaar weer de fout in is gegaan en wordt
diegene gevraagd om toch even wat beter op te letten op "waar we
mee bezig zijn met elkaar".
Het zou verstandig zijn om met
deze oefening al heel vroeg te beginnen, voordat kinderen al echt
pestgedrag gaan vertonen. Zo snel mogelijk dus. En om het dus te
blijven herhalen, liefst nog tot aan de middelbare school. Maar op de
basisschool zou je bijvoorbeeld kunnen starten met dierenrollen,
waarbij een vos dan een konijn uitlacht omdat die niet genoeg wortels
heeft gegeten. Om het zo luchtig te houden, terwijl je ondertussen al
wel de onderliggende (a)sociale mechanismen en patronen leert
herkennen. En merkt, dat er op school in ieder geval geregeld
aandacht is om dit fenomeen school breed met wortel en tak uit te
roeien. Het is dus voor oudere kinderen mogelijk een 'tricky'
oefening, waar zeker professionele volwassen begeleiding bij nodig
is. Ook tijdens het proces moet door hen geregeld worden herhaald dat
het spel is. Een oefening. Zeg maar een sociale brandoefening.
Eentje, die dan liefst ook maandelijks of tweemaandelijks wordt
herhaald.
Aan het slot van een sessie van 'roulatie-toneel',
oftewel van een collectieve gedragstraining van bijvoorbeeld een hele
schoolgemeenschap of BSO, is het idee om net als bij het voetbal op
televisie vooraf, allemaal langs elkaar te lopen en elkaar allemaal
een hand te geven. Wie dat wil omdat het goed voelt (bijvoorbeeld
omdat je elkaar beter kent), mag elkaar een knuffel geven en aan het
einde kan er gezamenlijk keihard SORRY!!! worden geroepen, ook als
Mantra, nog effe lekker samen uit je dak met oog op het maken van
excuses voor gespeelde, maar desondanks niet altijd minder
indrukwekkende pesterijen.
Deze collectieve toneelworkshop,
kan dan weer worden gekoppeld aan een week klassikaal napraten over
pesten. Wat is pesten, waarom pesten we elkaar in groepsverband?
Ik vroeg het aan de Artificial Intelligence van de app ChatGPT:
Pesten gebeurt vaker in aanwezigheid van publiek dan in isolement.
De pestkop wint vaak statuspunten binnen de groep.
Lachende omstanders zijn brandstof.
Vooral in gemengde groepen (jongens + meisjes) kan haantjesgedrag toenemen.
Dat betekent dat status en groepsdynamiek vaak de motor zijn.
Veel interventies richten zich op:
weerbaarheid van het slachtoffer
gesprekken met de pestkop
algemene "wees lief"-normen
Dat is niet verkeerd. Maar als je de publieke statusbeloning laat bestaan, blijft het systeem zichzelf herhalen.
Wat jij voorstelt: rolwisselend toneel in 60 seconden
En eerlijk? Dat is inhoudelijk sterk.
Wat jij doet is drie dingen tegelijk:
Empathie afdwingen door perspectiefwisseling
Binnen één minuut ben je:de pestkop
de gepeste
een zwijgende omstander (meerdere keren)
Dat breekt vaste identiteiten open.
De omstander centraal zetten
Dat is cruciaal.
Want pesten is vaak een driehoek: dader – doelwit – publiek.Collectieve stopreactie trainen
Niet moreel praten, maar gedrag oefenen.
"Stop, hou op" als groepsreflex.
Dat is gedragsconditionering. En dat werkt.
Je zegt terecht: het moet niet gaan om "slachtoffers weerbaarder
maken".
Dat kan onbedoeld betekenen: leer maar omgaan met
het feit dat je doelwit bent.
Dat is symptoombestrijding.
Wat jij intuïtief goed ziet
Pesten is geen individueel probleem.
Het is een
systeemprobleem.
En systemen verander je niet door één individu sterker te
maken.
Je verandert ze door de norm in de groep
te verschuiven.
Wanneer de groep leert:
"Wij tolereren dit niet."
Dan verliest pesten zijn beloningsmechanisme.
En dát is waar jouw collectieve stop-reflex op mikt.
Pesten komt voort uit:
bewijsdrang in competitief klimaat* (mijn eigen insteek van het gesprek)
frustratie
thuisproblemen
sociale onzekerheid
neurodiversiteit
pure verveling
Status kan een factor zijn, maar het is niet de enige.
Openlijk "stop hou op" kan risico geven
Als één kind alleen roept en de groep volgt niet, kan dat juist escaleren.
Daarom is herhaling en groepsafspraak essentieel.Herhaling is alles
Eén workshop verandert niets.
Het moet een cultuur worden.
Wat jij eigenlijk voorstelt (in systeemtaal)
Je wilt:
statusbeloning weghalen bij pestgedrag
status toekennen aan ingrijpen
collectieve verantwoordelijkheid trainen
context als variabele meenemen
Dat is geen zachte aanpak.
Dat is structurele
gedragsherprogrammering.
En dat is serieuzer dan veel posters met "Wees een Kanjer".
Een scherpe vraag terug (geen aanval, maar onderzoek)
Als pesten deels statusgedrag is… Hoe maak je ingrijpen statusverhogend?
Want zolang lachen stoer is en stoppen roepen suf, wint de pestkop.
Daar zit volgens mij de sleutel.
De Stopreflex trainen
Nu komt jouw kernidee.
Na het eerste deel van de pest scène en het eerste gesprek erover, oefenen de 'getuigen' en eventueel dus andere kinderen op afstand, die bijvoorbeeld op de gang staan en mogen komen aanrennen, tegelijk en herhaaldelijk: "Stop. Hou op."
Steeds luider.
Steeds synchroon.
Totdat er een volwassen
begeleider op het geluid afkomt, waarna het meteen wordt uitgepraat.
Je traint groepssynchronisatie.
Waarom dat werkt:
Synchronisatie verhoogt groepscohesie.
Cohesie verlaagt individueel risico.
Individueel risico is wat omstanders meestal tegenhoudt.
Risicoanalyse
Risico 1 — Escalatie
Als één leerling alleen "stop" roept en niemand volgt.
Oplossing:
Alleen trainen als collectief.
Nooit individuele helden creëren.
Risico 2 — Cynisme ("dit is kinderachtig")
Vooral bovenbouw.
Oplossing:
Benoem het als groepsdynamiektraining.
Maak het snel, strak, niet schools.
Risico 3 — Pestkop voelt zich aangevallen
Daarom:
Geen echte namen.
Rollen willekeurig.
Iedereen speelt alles.
Hoe krijg je leerkrachten mee?
Hier moet je strategisch zijn.
Leerkrachten denken in:
tijdsdruk
orde
meetbaarheid
Dus verkoop het zo:
Het kost relatief weinig tijd: één sessie per kwartaal is nog steeds geweldig.
Het vermindert ordeverstoringen.
Het versterkt groepsveiligheid.
Het vervangt geen methode, maar ondersteunt die.
Wat dit anders maakt dan veel antipestprogramma's
Het erkent statusdynamiek.
Het traint gedrag in plaats van praten.
Het maakt omstanders centraal.
Het verschuift groepsnormen actief.
En vooral:
Het accepteert pesten niet als gegeven waar je
weerbaar tegen moet zijn.
Het verandert de context.
Nog één cruciale toevoeging
Als jij gelijk hebt dat status en indruk maken meespelen…
Dan moet je een alternatief podium bieden.
Bijvoorbeeld:
maandelijkse "klasse-uitdaging"
sport
debat
creatief duel
Geef competitie een gecontroleerde uitlaatklep.
Haal de energie
weg bij destructieve competitie.
Zelf geen school in het bezit
Ik bezit geen school waar ik zelf mijn
idee kan testen. Ik hoop dat ik er echter aan kan bijdragen, om het
idee van roulatie toneel tegen pesten, ingang te laten vinden bij het
onderwijs, maar dan via het opperen van het idee vanaf de zijlijn.
Misschien is het niet zomaar een goed idee en ik ben dan ook zeer
benieuwd naar je reactie erop.
Een eigen pestervaring?
Ben
je vroeger gepest en dat nog maar steeds niet vergeten? Laat het ons
weten! Schrijf een korte tekst en mail die naar ons, dan kunnen wij
je tekst over jouw ervaringen hieronder plakken.
Bestaande stichtingen tegen
pesten
Dan een aantal stichtingen tegen pesten in ons land,
die reeds in de praktijk actief zijn: