Burgerbonus bij 'normaal' gedrag

(inclusief idee voor onderwijsbonus en startinitiatief

Wat als we goed gedrag niet langer als 'normaal' beschouwen, maar als bijzonder? Wat als onze overheid niet alleen maar streng straft, maar ook goed gedrag beloont? Het voorgestelde systeem beloont burgers vanaf 15 jaar voor goed burgerschap en extra voor extra maatschappelijke betrokkenheid. Van 15 tot 25 jaar ontvangen jongeren jaarlijks €250 bij geen strafbare feiten. Bij een overtreding vervalt de jaarbonus en krijgt de jongere een "gele kaart", waardoor hij of zij wordt gewaarschuwd. Op 25-jarige leeftijd wordt een startbonus van €2.000 uitgekeerd aan jongeren die tot dan toe correct gedrag hebben vertoond (te zien als je maatschappelijke diploma, waar je bijvoorbeeld je rijbewijs mee kunt betalen). Daarna groeit deze bonus in de tien jaar jaarlijks met €10, totdat op 35-jarige leeftijd een plafond van €350 per jaar is bereikt. Extra maatschappelijke inzet, zoals deelname aan mantelzorg of vrijwilligerswerk wordt symbolisch beloond (€50 per jaar; ongeacht het aantal vrijwilligerslocaties). Daarnaast kan het afronden van een onderwijsniveau (vmbo/mbo/hbo/wo) worden beloond met een diplomabonus, vooral gericht op jongeren uit minderbedeelde milieus, om hen te stimuleren hun opleiding af te ronden.

De gedachte is dat de betrokkenheid van jongeren bij de overheid / Nederlandse samenleving zou worden vergroot en de kans op kleine criminaliteit afneemt, als jongeren ook worden beloond voor goed gedrag. Wat namelijk op veel plaatsen in ons land helemaal niet zo normaal is. Dat betekent hoge kosten door slecht gedrag. Het idee om burgers te betalen voor 'normaal gedrag' lijkt dan vreemd en onnodig duur. Maar naast dat het misschien wel goed voelt om een deel van je eigen belastinggeld te kunnen terugverdienen, moeten we nu kijken naar de voordelen op de langere termijn. Als schooluitval kan worden verminderd, betekent dat meer mensen op de arbeidsmarkt, hogere kansen op banen en dus op... meer belastinggeld.

Om het systeem te laten werken, zou het samen moeten gaan met een informatievoorziening. Hier worden jongeren geïnformeerd over de bedoeling en de werking van het beloningssysteem. Het initiatief wordt gekoppeld aan belangrijke sociale mythen, zoals het idee dat snel geld verdienen in de drugswereld een makkelijke route is. Er wordt duidelijk gemaakt dat dit vaak een valkuil is, waarbij naïeve jongeren worden uitgebuit en geleidelijk in steeds grotere problemen terechtkomen.

De financiële kosten van dit systeem zijn ruwweg €1–1,3 miljard per jaar, wat neerkomt op ongeveer 0,3–0,4% van de totale rijksbegroting van Nederland (€457 miljard). Ter vergelijking: de overheid besteedt jaarlijks ruim €18 miljard aan publieke veiligheid (politie, rechtspraak, gevangenissen) en de kosten van drugscriminaliteit alleen al bedragen jaarlijks €3,2–4,1 miljard. Dit suggereert dat het systeem financieel haalbaar is en potentieel een kostenbesparend effect kan hebben door preventie van crimineel gedrag en vermindering van maatschappelijke schade.

Naast het directe financiële rendement levert het systeem een psychologische en sociale meerwaarde van onschatbare waarde. Het erkent jongeren die zich goed gedragen, versterkt hun verbondenheid met de samenleving en bevordert positieve sociale normen. Jongeren die anders zouden afhaken krijgen een concreet signaal dat ze meetellen, waardoor hun zelfrespect en betrokkenheid groeien. Door ook een diplomabonus te koppelen, stimuleert het systeem onderwijs afronding, waardoor jongeren meer kans krijgen op stabiele banen en later 'belastbare', productieve leden van de samenleving te worden. Dit levert lange termijn rendement op: hogere belastingopbrengsten en minder maatschappelijke kosten door criminaliteit, werkloosheid of sociale problemen.

Samengevat combineert het systeem financiële stimulans, gedragsnormen, preventie van schade, pedagogische informatievoorziening, onderwijsstimulans en versterking van maatschappelijke cohesie.

Dit politieke idee zou kunnen worden gelanceerd met een symbolische geste, in de vorm van een verwijzing naar het tientje van premier Lieftink, die na de Tweede Wereldoorlog de samenleving aanmoedigde om weer samen op te bouwen en iedereen een tientje gaf. Iedereen zou met andere woorden, een eenmalige Rijksuitkering van tien euro moeten krijgen (alsof we in Monopoly allemaal tegelijk langs start komen en een nieuwe ronde ingaan). Deze symbolische handreiking markeert de start van een positieve maatschappelijke tegenreactie tegen verruwing, verharding en criminalisering, en zet meteen een nieuwe sfeer van betrokkenheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid in gang. Het zou een direct merkbaar gevoel opleveren in onze (maakbare?) samenleving.